Uzależnienie od alkoholu nie pojawia się z dnia na dzień. To proces, który z perspektywy psychologii uzależnień i medycyny przebiega etapami – od pozornie niewinnego picia dla relaksu do pełnoobjawowej choroby wymagającej leczenia. Klasyczny model faz alkoholizmu E.M. Jellinka (1960) wciąż pozostaje najbardziej znanym opisem rozwoju alkoholizmu i pomaga zarówno terapeutom, jak i rodzinom zrozumieć dynamikę tego zaburzenia.
Faza wstępna (prealkoholowa)
Ten etap może trwać od kilku miesięcy do kilku lat – średnio 2–5 lat. Jak podkreśla National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA) w publikacji z 2021 r., uzależnienie rozwija się stopniowo. Osoba pije towarzysko, ale zaczyna traktować alkohol jak sposób na poprawę nastroju, lepszy sen lub rozładowanie stresu. Zaczyna też rosnąć tolerancja – potrzeba coraz większej ilości, by osiągnąć ten sam efekt. Często pojawia się myślenie: „ja nad tym panuję”. Bliscy zwykle nie zauważają zagrożenia, a osoba pijąca sama uważa swoje zachowanie za normę. W tej fazie często chętnie sięga się po kieliszek wina przy oglądaniu filmu, co w efekcie może powodować, że po roku pije się codziennie. Zdaniem osób pijących w ten sposób:„to przecież nie jest problem, to tylko chwila relaksu”.
Faza ostrzegawcza (prodromalna)
Zwykle trwa od kilku miesięcy do 2–3 lat. To moment, gdy pojawiają się sygnały ostrzegawcze — epizody upijania się, picie w samotności, luki pamięciowe i próby ukrywania ilości alkoholu. Pojawiają się wymówki („mam ciężki okres”), a w tle coraz większe napięcie, poczucie winy i utrata kontroli. Bliscy zaczynają się niepokoić, choć często wciąż wierzą, że „to się samo unormuje”. W tej fazie pojawiają się sytuacje, gdy osoby pijące kilka razy w tygodniu „przesadzają”, następnego dnia mają wyrzuty sumienia, ale po tygodniu schemat się powtarza.
Faza krytyczna
Ta faza może trwać od roku do kilku lat i jest najbardziej burzliwa emocjonalnie. Alkohol zaczyna dominować nad wszystkimi innymi potrzebami – staje się środkiem ucieczki przed wstydem, lękiem i stratami wynikającymi z samego picia. Osoba doświadcza utraty kontroli: jeśli zacznie pić, trudno jej się zatrzymać. Dochodzi do zaniedbań zawodowych, konfliktów, utraty relacji, pojawiają się stany depresyjne i agresja. To sytuacje regularnego upijania się, gdy osoba, która np. zaczęła pić „na sen”, po dwóch latach ma problemy z pamięcią, a jej partner z powodu nadużywania przez nią alkoholu odchodzi.
Faza przewlekła
Najdłuższa, trwająca nawet kilkanaście lat. To czas, w którym uzależnienie rozwija się w pełni: pojawia się przymus picia, objawy odstawienne, a zdrowie fizyczne i psychiczne ulega poważnym uszkodzeniom. Występują zaburzenia wątroby, układu nerwowego, depresja, otępienie alkoholowe. Część osób w tym okresie doświadcza epizodów abstynencji wymuszonych przez chorobę lub rodzinę, lecz bez leczenia rzadko utrzymuje trwały efekt.
Kobiety i mężczyźni – różnice w przebiegu faz
Choć mechanizm uzależnienia jest podobny, badania wskazują, że u kobiet proces postępuje szybciej („teleskopowy efekt”) – uzależnienie może rozwinąć się w ciągu 3–5 lat, podczas gdy u mężczyzn często trwa to 8–10 lat. Kobiety częściej piją z powodów emocjonalnych (lęk, stres, napięcie relacyjne), co prowadzi szybciej do zaburzeń depresyjnych. Mężczyźni częściej piją rywalizacyjnie i społecznie, co przez lata maskuje problem. Różnią się też konsekwencje zdrowotne – kobiecy organizm gorzej metabolizuje alkohol, więc szkody pojawiają się wcześniej.
Model czterech faz alkoholizmu pokazuje, że uzależnienie rozwija się stopniowo, ale na każdym etapie można skutecznie zareagować. Im wcześniej osoba (lub jej bliscy) dostrzeże sygnały ostrzegawcze, tym większa szansa na wyzdrowienie. W fazie wstępnej i ostrzegawczej skuteczna jest terapia ambulatoryjna i praca nad motywacją; w fazie krytycznej konieczne bywa leczenie stacjonarne lub farmakoterapia; w fazie przewlekłej – całościowy program terapeutyczno‑medyczny. To nie dno jest punktem zwrotnym, lecz moment, w którym pojawia się gotowość, by poprosić o pomoc – niezależnie od tego, na jakim etapie choroby się jest.
Źródła:
https://www.niaaa.nih.gov/publications/cycle-alcohol-addiction
https://americanaddictioncenters.org/the-addiction-cycle/stages-of-addiction
Jeśli potrzebujesz pomocy dla siebie lub bliskiej Ci osoby, skontaktuj się z Ośrodkiem Polana w Warszawie. Nasi specjaliści wesprą Cię w utrzymaniu trzeźwości i zaplanują skuteczną terapię uzależnienia od alkoholu.